U Bačini su bile skrivene slike Pikasa i Renoara: Tajna Eriha Šlomovića kod Varvarina

Malo ko u Kruševcu i Varvarinu danas zna da je jedno selo nadomak Velike Morave tokom Drugog svetskog rata čuvalo jednu od najneobičnijih umetničkih tajni u Srbiji. U Bačini je, iza dvostrukog zida jedne seoske kuće, bila sakrivena zbirka dela Pikasa, Renoara, Sezana, Degaa, Matisa i drugih velikana evropske umetnosti.

Priča počinje sa Erihom Šlomovićem. Erih Šlomović, odnosno Erich Chlomovitch, rođen je 10. marta 1915. u Đakovu, tada u Austro-Ugarskoj, u jevrejskoj porodici. Od 1918. živeo je u Beogradu, gde je završio gimnaziju. Mladi Beograđanin je tridesetih godina otišao u Pariz. Tamo je postao saradnik i štićenik čuvenog trgovca umetninama Ambroaza Volara, čoveka koji je bio povezan sa najvećim imenima evropske moderne.

Šlomović je zahvaljujući tom poznanstvu počeo da formira sopstvenu zbirku. Prema različitim izvorima, imala je između 400 i 600 dela. Deo je ostao u Parizu, dok je najveći deo pred rat prebačen u Jugoslaviju. Njegova zbirka izložena je u Zagrebu 1940. godine, a potom je stigla u Beograd.

Zašto je Šlomović završio baš u Bačini?

Posle nemačke okupacije Jugoslavije 1941. godine Šlomović i njegova porodica više nisu bili bezbedni u Beogradu. Kao Jevreji, našli su se pod neposrednom pretnjom nacističkog progona.

Porodica se sklonila u Bačinu kod Varvarina. Sa sobom su imali ono što je Šlomović godinama stvarao – dragocenu umetničku zbirku.

U Bačini su iznajmili nekoliko prostorija u seoskim kućama, a u jednoj od njih napravljen je dvostruki zid. Upravo iza njega sklonjeni su sanduci sa umetničkim delima.

Prema kasnijim svedočenjima i istraživanjima, tako su u jednom pomoravskom selu završile slike umetnika čija će imena kasnije postati deo svetske istorije umetnosti.

Drugim rečima, dok su u Parizu muzeji i galerije bili ugroženi ratom, u Bačini su se iza običnog zida nalazila dela koja bi danas predstavljala ogromno umetničko i materijalno bogatstvo.

Slike su preživele, Šlomović nije

Rat je, međutim, ubrzo stigao i do Bačine.

Erih Šlomović, njegov brat Egon i otac Bernard uhapšeni su krajem 1941. godine. O njihovoj daljoj sudbini postoje različite verzije, ali je nesporno da su stradali u Holokaustu. Šlomović je imao samo 27 godina.

Najneverovatnije je što nemačke snage nisu pronašle skrivenu zbirku. Slike su ostale iza zida.

A za njihovo čuvanje ostala je Erihova majka Roza.

Prema dostupnim zapisima, upravo je ona uspela da sačuva zbirku od ratne pljačke. Kada je rat završen, slike su izvučene iz svog skrovišta i krenule prema Beogradu.

Još jedna tragedija na putu za Beograd

Roza Šlomović, međutim, nije dočekala da vidi konačnu sudbinu zbirke. Poginula je 1944. godine u železničkoj nesreći kod Velike Plane, dok je putovala sa umetničkom zbirkom prema Beogradu.

Tako je u samo nekoliko godina gotovo čitava porodica nestala. Ostale su slike.

I pitanje – kome one zapravo pripadaju?

Kako su slike iz Bačine stigle do Narodnog muzeja?

Posle rata zbirka je dospela u Narodni muzej u Beogradu. Danas muzejska dokumentacija za pojedina dela direktno navodi njihovu provenijenciju: Ambroaz Volar – Erih Šlomović – Narodni muzej u Beogradu, 1949. godine.

Među delima koja se povezuju sa Šlomovićevom zbirkom nalaze se radovi Renoara, Degaa, Sezana, Matisa, Pikasa i drugih velikana. Ali deo zbirke nije završio u Beogradu.

Oko 200 dela ostalo je u sefu Société Générale u Parizu. Tamo su provela decenije, sve dok sef nije otvoren zbog neplaćenih troškova čuvanja. Pronađene su slike, crteži i grafike velikih umetnika.

Tada je počela nova drama – višedecenijski spor naslednika Šlomovića i Volara oko vlasništva nad delima.

Bačina – malo selo u velikoj evropskoj priči

Danas se o Šlomoviću najčešće govori kroz njegove slike, Volara, Pariz i sudske sporove. Ali možda je najzanimljiviji deo priče upravo ovde, kod Varvarina.

Jer Bačina nije bila samo mesto u koje se jedna porodica sklonila od rata. Bila je poslednje utočište jedne umetničke zbirke.

U kući u tom selu, iza dvostrukog zida, tokom ratnih godina čuvana su dela koja su prethodno bila deo pariske umetničke scene. Istovremeno, ljudi koji su ih sakrili živeli su pod stalnom opasnošću da budu otkriveni.

Šlomović je ubijen. Njegov otac i brat takođe. Majka mu je poginula na železnici.

Ali slike su preživele.

Zato je priča o Erihu Šlomoviću i Bačini mnogo više od priče o skupocenim umetninama. To je priča o čoveku koji je kao mladić dospeo u sam vrh evropskog sveta umetnosti, a onda, bežeći od nacističkog progona, svoju zbirku sklonio u jedno malo selo kod Varvarina.

Iza tog zida, tokom najmračnijih godina 20. veka, preživela je umetnost.

A danas je teško ne zapitati se: koliko ljudi u Kruševcu, Varvarinu i okolnim mestima uopšte zna da je upravo u Bačini bila sakrivena jedna od najneobičnijih umetničkih zbirki svoje epohe?