Otpad u Srbiji: između divljih deponija i evropskih standarda – gde je tu Kruševac?
U Srbiji se godišnje proizvede oko 12 miliona tona otpada. Ali, način na koji se sa tim otpadom postupa pokazuje da sistem upravljanja još nije ni blizu evropskih standarda. Najveći deo tog otpada i dalje završava na deponijama – često i onim nelegalnim.
Procene govore da u zemlji postoji između 2.500 i 3.500 divljih deponija. Takve lokacije nisu samo estetski problem – one direktno utiču na zagađenje zemljišta, voda i vazduha, a neretko su i izvor požara i zdravstvenih rizika.
Srbija: deponija kao osnovni model
Iako se u zakonima i strategijama sve češće pominje cirkularna ekonomija, praksa je drugačija. Gotovo sav komunalni otpad u Srbiji završava na deponijama, dok je reciklaža i dalje na niskom nivou.
Za poređenje, podaci Eurostat pokazuju da u Evropskoj uniji u proseku manje od trećine otpada završava na deponijama, dok se ostatak reciklira, kompostira ili koristi za proizvodnju energije.
U pojedinim državama EU, poput Nemačke ili Belgije, na deponijama završi tek oko 1% otpada. Razlika je očigledna: dok Evropa deponije tretira kao poslednju opciju, Srbija ih i dalje koristi kao osnovni model.
Kruševac i Rasinski okrug: između stare prakse i novih planova
Situacija u Kruševcu i Rasinskom okrugu prilično verno oslikava stanje u celoj zemlji.
Prema dostupnim podacima, oko 78% stanovništva Kruševca i okolnih opština obuhvaćeno je organizovanim odnošenjem otpada. Međutim, taj otpad se i dalje u velikoj meri odlaže na nesanitarnim deponijama.
Na gradskoj deponiji „Srnje“ godišnje završi oko 47.000 tona otpada, dok se dodatne količine odlažu i na drugim lokacijama u okrugu.
To znači da sistem prikupljanja postoji, ali završna faza – obrada i reciklaža – i dalje zaostaje.
Ipak, postoje i pozitivni pomaci. Planirana je izgradnja regionalnog sistema upravljanja otpadom sa centrom u Kruševcu, koji bi uključivao:
- sanitarnu deponiju
- liniju za separaciju otpada
- kompostiranje
- tretman procednih voda
- iskorišćenje deponijskog gasa
Ovaj sistem bi obuhvatio više opština Rasinskog okruga i predstavlja prvi ozbiljniji pokušaj da se lokalni model približi evropskim standardima.
Paralelno sa tim, još ranije su pokrenuti projekti odvojenog sakupljanja otpada za reciklažu, uz ulaganja u opremu i edukaciju stanovništva.
Ključni problem: reciklaža bez sistema
Jedan od najvećih izazova u Srbiji nije samo nedostatak infrastrukture, već i nedovoljno razvijen sistem odvajanja otpada.
Bez primarne selekcije – u domaćinstvima i firmama – čak i najmodernija postrojenja imaju ograničen efekat. Zato se u praksi dešava da veliki deo otpada koji bi mogao biti recikliran završi na deponijama.
U Rasinskom okrugu ovaj problem je prepoznat u strateškim dokumentima, gde se kao prioriteti navode:
- selekcija otpada na izvoru
- povećanje stope reciklaže
- izgradnja infrastrukture
Gde je Srbija u odnosu na Evropu
Ako se stanje pojednostavi, razlika između Srbije i EU svodi se na tri ključne tačke:
- Srbija većinu otpada odlaže – EU ga većinom obrađuje
- Srbija ima hiljade divljih deponija – EU ih gotovo nema
- Srbija tek razvija sistem reciklaže – EU ga već decenijama usavršava
Drugim rečima, Srbija se nalazi tamo gde je zapadna Evropa bila pre nekoliko decenija.
Kako dalje u Rasinskom okrugu?
Kruševac i Rasinski okrug nalaze se na prekretnici. Sa jedne strane, postoji nasleđeni model zasnovan na deponijama. Sa druge, pokrenuti su projekti koji bi mogli da uvedu savremeniji sistem upravljanja otpadom.
Ključno pitanje nije više da li će se promena desiti, već koliko brzo. Jer dok se sistem ne modernizuje, otpad neće nestati – samo će se premestiti iz kontejnera u prirodu.
